Legal and Judicial
Published 30 August 2026 · Last updated 30 August 2026
महिलाले माइतीबाट पाएको जग्गा निजी सम्पत्ति हुन्छ कि अन्य अंशियारलाई पनि बण्डा लाग्छ? यो प्रश्न अंश मुद्दामा बारम्बार उठ्ने महत्वपूर्ण कानुनी विषय हो। विशेषगरी विवाहपछि महिलाले आफ्नो माइती, आमा वा बाबुबाट दाइजो, बकसपत्र वा राजीनामामार्फत प्राप्त गरेको जग्गा सगोलको पैतृक सम्पत्ति मान्ने कि निजी सम्पत्ति मान्ने भन्ने विषयमा सर्वोच्च अदालतका फैसलाहरू महत्वपूर्ण छन्।
यस विषयमा सर्वोच्च अदालतका विभिन्न फैसलाहरू हेर्दा, माइतीबाट महिलाले प्राप्त गरेको सम्पत्ति निजी हुने आधार बलियो देखिन्छ। तर सम्पत्ति कसरी प्राप्त भयो, त्यसको प्रमाण के छ र प्राप्त सम्पत्तिमा पछि सगोलको रकम वा श्रमबाट घरलगायत संरचना निर्माण भएको छ कि छैन भन्ने विषयले पनि फैसलामा प्रभाव पार्न सक्छ। Adalat Lawyers in Nepal.
माइतीबाट छोरी वा महिलाले प्राप्त गरेको जग्गा सामान्यतः निजी सम्पत्ति मानिने आधार देखिन्छ। यस्तो सम्पत्ति अन्य अंशियारको पैतृक सम्पत्ति नभएको अवस्थामा अंशबण्डामा समावेश नहुने प्रश्न उठ्छ।
यस सम्बन्धमा रामनरेश कुर्मी विरुद्ध विमलादेवी कुर्मी मुद्दामा सर्वोच्च अदालतले माइतीबाट प्राप्त जग्गाको प्रकृतिबारे महत्वपूर्ण व्याख्या गरेको पाइन्छ।
फैसलामा २०२७ सालमा विवादित जग्गाहरू रामदास कुर्मीले आफ्नी छोरीलाई राजीनामा गरी दिएको र २०४१ सालमा पुनः आफ्नो एक मात्र सन्तान छोरी सुनरा कुर्मीलाई अन्य विभिन्न जग्गाहरू हालैको बकसपत्र गरी दिएको देखिएको उल्लेख छ।
सर्वोच्च अदालतले आफ्नो अन्य सन्तान नभएकाले एक मात्र सन्तान सुनरा कुर्मीलाई विवादित जग्गाहरू राजीनामा गरिदिएको र केही जग्गा पछि हालैको बकसपत्रसमेत गरिदिएको अवस्थामा बाबुबाट प्राप्त गरेका ती जग्गाहरू अन्य अंशियारमा अंश लाग्ने पैतृक सम्पत्ति रहेको नदेखिने ठहर गरेको छ।
यसबाट बाबुबाट छोरीले प्राप्त गरेको जग्गा त्यसको प्राप्तिको प्रकृति र प्रमाणका आधारमा निजी सम्पत्तिको रूपमा मान्यता पाउन सक्ने देखिन्छ।
अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न आमा वा माइतीबाट दाइजोको रूपमा प्राप्त भएको जग्गा सम्बन्धी हो।
यस विषयमा प्रस्तुत फैसलाको अर्को अंशमा यस्तो माइतीबाट आमा तथा श्रीमतीलाई दाइजोको रूपमा प्राप्त भएको जग्गा प्रतिवादीहरू दयाराम कुर्मी तथा राजेन्द्र कुर्मीले आफ्नी सम्धिनी तथा सासू जनक कुमारीलाई राजीनामा पारित गरी दिन कुनै कानूनले रोक लगाएको नदेखिएको उल्लेख गरिएको छ।
यसले माइतीबाट महिलाले प्राप्त गरेको सम्पत्तिको स्वामित्व र हस्तान्तरणको विषयमा पनि महत्वपूर्ण कानुनी आधार प्रस्तुत गर्छ।
यस मुद्दामा पुनरावेदिका गीतादेवी तिवारीको बकसपत्रबाट कित्ता नं. १३३५ को जग्गा सौता नन्द कुमारीले आफ्नी आमाबाट बकसपत्रबाट प्राप्त गरेको देखिन्छ।
उक्त जग्गा आमाबाट बकसपत्रबाट प्राप्त गर्दाको अवस्थामा जग्गामा घर रहेको देखिँदैन। पछि वादी प्रतिवादी एकासगोलमै रहँदाको अवस्थामा उक्त कित्ता नं. १३३५ को जग्गामा घर निर्माण भएको देखिएको थियो।
वादी प्रतिवादीहरूको तायदाती हेर्दा उक्त कित्ता नं. १३३५ मा बनेको घरबाहेक अर्को घर देखिएको थिएन। प्रतिवादी गीता वृद्ध अवस्थामा रहेको र उनी पनि सोही घरमा बस्दै आएको अवस्था देखिएको थियो।
यस्तो अवस्थामा सर्वोच्च अदालतले कि.नं. १३३५ को जग्गा वादीहरूको निजी हुने, सो जग्गा बण्डा नलाग्ने र उक्त जग्गामा अंशियारहरूको संयुक्त प्रयासबाट बनेको घरलाई मात्र बण्डा लाग्ने भनी ठहर गर्न व्यावहारिक एवं न्यायोचित रूपले उपयुक्त नहुने दृष्टिकोण लिएको पाइन्छ।
यो विषय निकै महत्वपूर्ण छ।
यदि महिलाले माइतीबाट जग्गा मात्र निजी रूपमा प्राप्त गरेकी छन्, तर पछि सो जग्गामा पति वा अन्य अंशियारको संयुक्त प्रयास, लगानी वा सगोलको स्रोतबाट घर निर्माण गरिएको छ भने जग्गा र घरको स्वामित्वको प्रश्न अलग-अलग रूपमा विचार गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
तर गीतादेवी तिवारीसम्बन्धी फैसलामा भने अदालतले विशेष परिस्थितिलाई आधार बनाएको देखिन्छ। जग्गा प्राप्त गर्दा घर थिएन र पछि एकासगोलमा रहँदा घर बनेको अवस्था थियो। त्यसैले उक्त जग्गालाई पनि बण्डा लगाउने निष्कर्षलाई अदालतले व्यावहारिक तथा न्यायोचित नमान्ने दृष्टिकोण लिएको पाइन्छ।
यसबाट एउटा महत्वपूर्ण कानुनी प्रश्न उठ्छ:
माइतीबाट प्राप्त निजी जग्गामा सगोलबाट घर बनेमा जग्गा पनि स्वतः बण्डा लाग्ने हो कि होइन?
यसको उत्तर प्रत्येक मुद्दाको तथ्य, प्रमाण, लगानीको स्रोत, घर निर्माणको अवस्था तथा पक्षहरूको कानुनी सम्बन्धका आधारमा फरक पर्न सक्छ।
सामान्य कानुनी सिद्धान्तका रूपमा माइतीबाट प्राप्त सम्पत्ति निजी हुने आधार देखिए पनि सम्पत्ति माइतीबाट प्राप्त भएको कुरा प्रमाणित हुनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
माइतीबाट प्राप्त भएको प्रमाणित गर्न सकिने आधारहरूमा:
महत्वपूर्ण हुन सक्छन्।
त्यसैले केवल "यो जग्गा माइतीले दिएको हो" भन्ने मौखिक दाबी मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। सम्पत्ति प्राप्तिको स्रोत र कानुनी कागजात मुद्दामा निर्णायक बन्न सक्छन्।
महिलाले माइतीबाट पाएको सम्पत्ति सदा सर्वदा निजी हुन्छ। त्यस्तो सम्पत्ति अन्य अंशियारलाई बण्डा लाग्दैन।
यसै आधारमा मिति २०७३।०५।२९ मा उल्लिखित रामनरेश कुर्मी विरुद्ध विमलादेवी कुर्मीसमेत को मुद्दा फैसला भएको पाइन्छ।
माइतीले दिएको भन्ने कुरा पुष्टि नभएमा बाहेक अन्यथा गर्ने ठाउँ रहँदैन। तर गीतादेवी तिवारीको सौता नन्दकुमारी तिवारीले आफ्नी आमाबाट बकसपत्रद्वारा पाएको जग्गा सौतालाई बण्डा लाग्ने ठहर गरी भएको फैसला भने फरक प्रकृतिको देखिन्छ।
यस्तो फैसला जो कोहीलाई अचम्म पार्ने खालको छ। सो फैसलाले गीतादेवी तिवारीप्रति निगाह राखेको बाहेक अरू केही देखाउँदैन। गीतादेवीको मुद्दाको फैसलाले पुस्तकको नामको औचित्य पुष्टि गरेको छ।
जहाँसम्म नन्दकुमारी तिवारीले आफ्नी आमाबाट जग्गा मात्र बकस पाएकोमा त्यसमा सगोलको घर बनेको भन्ने कुरा छ, त्यस्तोमा घर मात्र बण्डा हुने हो।
यस सम्बन्धमा ठीक तलको शीर्षकमा उल्लेख गरिएको छ। यसै विषयको स्पष्टताको लागि तलको शीर्षक आवश्यक भएको हो।
उपलब्ध फैसलाहरूको अध्ययनबाट निम्न कुरा महत्वपूर्ण देखिन्छ:
१. बाबु वा आमाबाट छोरीले प्राप्त गरेको जग्गा पैतृक सम्पत्ति नहुन सक्छ।
२. बकसपत्र वा राजीनामाबाट प्राप्त भएको सम्पत्तिको स्रोत स्पष्ट भएमा निजी सम्पत्तिको दाबी बलियो हुन्छ।
३. माइतीबाट दाइजोको रूपमा प्राप्त भएको सम्पत्तिको प्रकृति पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
४. सम्पत्ति माइतीबाट प्राप्त भएको भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न आवश्यक हुन्छ।
५. निजी जग्गामा पछि निर्माण भएको घरको हकमा छुट्टै कानुनी प्रश्न उठ्न सक्छ।
६. सगोलको लगानीबाट बनेको संरचनाको हकमा जग्गा र संरचनाको स्वामित्व छुट्टाछुट्टै परीक्षण हुन सक्छ।
७. अन्ततः अदालतले मुद्दाको तथ्य, प्रमाण, सम्पत्ति प्राप्तिको स्रोत र निर्माणमा भएको लगानी हेरेर निर्णय गर्छ।
माइतीबाट बकसपत्र, राजीनामा वा अन्य वैधानिक माध्यमबाट व्यक्तिगत रूपमा प्राप्त भएको सम्पत्ति पैतृक सगोलको सम्पत्ति नभएको अवस्थामा निजी सम्पत्तिको रूपमा दाबी गर्न सकिन्छ।
सम्पत्ति वास्तवमै माइतीबाट व्यक्तिगत रूपमा प्राप्त भएको प्रमाणित भएमा अन्य अंशियारको पैतृक सम्पत्तिमा समावेश नहुन सक्छ।
बाबुले छोरीलाई व्यक्तिगत रूपमा राजीनामा वा बकसपत्रबाट दिएको जग्गा, परिस्थितिअनुसार, अन्य अंशियारमा अंश लाग्ने पैतृक सम्पत्ति नमानिने आधार सर्वोच्च अदालतको फैसलामा देखिन्छ।
आमाबाट बकसपत्रमार्फत छोरीले प्राप्त गरेको जग्गा पनि सम्पत्ति प्राप्तिको कानुनी स्रोत र सम्बन्धित प्रमाणका आधारमा निजी सम्पत्तिको रूपमा दाबी गर्न सकिन्छ।
माइतीबाट महिलाले व्यक्तिगत रूपमा प्राप्त गरेको दाइजो वा सम्पत्तिको प्रकृति प्रमाणित भएमा त्यसलाई सगोलको पैतृक सम्पत्ति मान्ने प्रश्न फरक हुन्छ। त्यसैले सम्पत्ति प्राप्तिको स्रोत महत्वपूर्ण हुन्छ।
जग्गा निजी भए पनि त्यसमा सगोलको लगानीबाट घर बनेको छ भने जग्गा र घरको स्वामित्व अलग-अलग परीक्षण हुन सक्छ। कुन सम्पत्ति बण्डा लाग्ने भन्ने कुरा मुद्दाको तथ्य र प्रमाणमा निर्भर हुन्छ।
माइतीबाट प्राप्त भएको दाबीलाई समर्थन गर्ने बकसपत्र, राजीनामा, मालपोत अभिलेख वा अन्य प्रमाण नभएमा निजी सम्पत्तिको दाबी प्रमाणित गर्न कठिन हुन सक्छ।
सम्पत्ति उनको वैध निजी स्वामित्वमा रहेको प्रमाणित भएमा त्यसको हस्तान्तरणसम्बन्धी अधिकारको प्रश्न उठ्छ। सम्बन्धित कानून र सम्पत्तिको प्रकृति हेरेर यसको वैधानिकता निर्धारण हुन्छ।
त्यो स्वतः निष्कर्ष होइन। जग्गा कसरी प्राप्त भएको थियो र घर कसको लगानी वा प्रयासबाट बनेको थियो भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुन्छ।
सम्पत्ति प्राप्तिको स्रोत पुष्टि गर्ने बकसपत्र, राजीनामा, मालपोत अभिलेख, नामसारी, दाखिल खारेज तथा अन्य सम्बन्धित कागजात सुरक्षित राख्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
माइतीबाट व्यक्तिगत रूपमा प्राप्त भएको जग्गा निजी सम्पत्ति हुने आधार रहन्छ। तर सम्पत्ति प्राप्तिको स्रोत र त्यसलाई प्रमाणित गर्ने कागजात महत्वपूर्ण हुन्छ।
जग्गा छोरीलाई व्यक्तिगत रूपमा हस्तान्तरण गरिएको र पैतृक सगोलको सम्पत्ति नभएको प्रमाणित भएमा अन्य अंशियारले त्यसमा अंश दाबी गर्न सक्ने अवस्था फरक हुन्छ।
केवल विवाहपछि एकासगोलमा बसेको कारणले आमाबाट बकसपत्रमा प्राप्त गरेको जग्गा स्वतः सगोलको पैतृक सम्पत्ति बन्दैन। सम्पत्ति कसरी प्राप्त भयो भन्ने कुरा हेर्नुपर्छ।
रामनरेश कुर्मी विरुद्ध विमलादेवी कुर्मीसम्बन्धी फैसलामा बाबुले छोरीलाई राजीनामा र बकसपत्रबाट दिएको जग्गालाई अन्य अंशियारमा अंश लाग्ने पैतृक सम्पत्ति नरहेको निष्कर्ष देखिन्छ।
जग्गा निजी रूपमा प्राप्त भएको हो भने घर निर्माण भएको मात्र कारणले जग्गाको प्रकृति स्वतः परिवर्तन हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। घर निर्माणमा भएको सगोलको लगानीसमेत छुट्टै परीक्षणको विषय हुन सक्छ।
सम्पत्ति उनको वैध निजी स्वामित्वमा रहेको र हस्तान्तरणमा कानुनी रोक नभएको अवस्थामा बिक्री वा अन्य हस्तान्तरणको प्रश्न उठ्न सक्छ। सम्बन्धित कानून तथा कागजातको अवस्था हेर्नुपर्छ।
बकसपत्र, राजीनामा, मालपोतसम्बन्धी कागजात, नामसारी, दाखिल खारेज तथा अन्य विश्वसनीय प्रमाण उपयोगी हुन्छन्।
यस मुद्दामा माइतीबाट बकसपत्रमार्फत प्राप्त जग्गामा पछि सगोलमा घर निर्माण भएको अवस्थालाई अदालतले विचार गरेको देखिन्छ। त्यसैले निजी जग्गा र त्यसमा निर्माण भएको घरको स्वामित्व सम्बन्धी प्रश्नका लागि यो फैसला महत्वपूर्ण छ।
उक्त फैसलाले बाबुबाट छोरीले राजीनामा वा बकसपत्रमार्फत प्राप्त गरेको जग्गा अन्य अंशियारमा अंश लाग्ने पैतृक सम्पत्ति नरहेको अवस्थामा निजी सम्पत्तिको रूपमा हेर्न सकिने आधार प्रस्तुत गर्छ।
महिलाले माइतीबाट प्राप्त गरेको जग्गाको प्रकृति निर्धारण गर्दा सम्पत्ति कहाँबाट आयो, कसरी हस्तान्तरण भयो र त्यसको प्रमाण के छ भन्ने कुरा सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ।
रामनरेश कुर्मी विरुद्ध विमलादेवी कुर्मीको फैसलाले बाबुबाट छोरीले प्राप्त गरेको सम्पत्तिलाई अन्य अंशियारमा अंश लाग्ने पैतृक सम्पत्ति नमान्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ। अर्कोतर्फ गीतादेवी तिवारीसम्बन्धी फैसलाले माइतीबाट प्राप्त निजी जग्गामा पछि सगोलको घर निर्माण भएको अवस्थामा जग्गा र घरको सम्बन्ध तथा बण्डाको प्रश्न जटिल हुन सक्ने देखाउँछ।
त्यसैले "माइतीबाट आएको सबै सम्पत्ति स्वतः बण्डा लाग्छ" भन्ने निष्कर्ष सही हुँदैन। त्यस्तै, प्रत्येक अवस्थामा कुनै सम्पत्ति निजी हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नुअघि पनि त्यसको प्राप्तिको स्रोत र प्रमाण परीक्षण गर्न आवश्यक हुन्छ।
अन्ततः अंश मुद्दामा सम्पत्ति प्राप्तिको स्रोत, बकसपत्र वा राजीनामा, मालपोत अभिलेख, निर्माणमा भएको लगानी र पक्षहरूको वास्तविक अवस्था जस्ता प्रमाणले निर्णायक भूमिका खेल्न सक्छन्।
Subscribe for a monthly briefing on Nepal's corporate law, regulatory developments, and firm insights.
Download a PDF copy of this publication to read offline or share with colleagues.
Download PDFInsights
